Người mẹ gánh luôn vai người cha: khám được phần cảm xúc mà không bắt người bệnh kể

Mục tiêu bài: Bài này giúp người làm lâm sàng nhận ra người mẹ đang gánh luôn phần việc của người cha, và khám được phần cảm xúc khi chị chưa sẵn sàng kể chuyện nhà.

“I am not interested in the specific emotional factor.” Walther gợi ý nói với người bệnh câu này khi phát hiện một yếu tố cảm xúc đang cản việc giữ kết quả chỉnh. Với nhóm người mẹ dưới đây, câu ấy giúp người bệnh yên tâm rằng mình vẫn được khám đúng mà không phải kể chuyện chồng.

Đó là những người mẹ đang có chồng nhưng phải tự làm luôn phần của người cha. Chồng đi làm xa, đi ca, tiếp khách đến khuya, hoặc ở nhà mà vắng: không hỏi han, không đỡ việc, chuyện gì cũng để vợ quyết. Họ đến vì đau cổ vai gáy hay tái, mất ngủ, đau thượng vị không tương xứng với kết quả nội soi, kinh lệch, cảm giác vướng họng. Chuyện chồng thì ít khi kể, vì giữ thể diện cho chồng, cho con, hoặc vì đã quá quen chịu đựng.

Y văn nói gì

Kiệt sức vì làm cha mẹ là một hội chứng riêng. Theo mô hình cân bằng nguy cơ – nguồn lực (BR²) của Mikolajczak và Roskam, kiệt sức xuất hiện khi nguy cơ lấn át nguồn lực kéo dài, và đồng nuôi dạy là một nguồn lực đặc thù. Người chồng vắng mặt làm lệch cán cân ở cả hai đầu. Trên 1.551 cha mẹ, kiệt sức làm cha mẹ có tác động đặc hiệu lên ý nghĩ trốn chạy hoặc tự tử, và lên việc bỏ bê, nặng tay với con. Vì vậy lời than “mệt quá” của người mẹ cần được hỏi tiếp.

Cảm giác bất công nặng hơn số giờ. Gordon và cộng sự (2022, n = 2.193) thấy rằng làm nhiều việc nhà hơn và thấy bất công thì kém hài lòng về quan hệ, nhưng tác động ấy biến mất khi người đó cảm thấy được bạn đời trân trọng. Saxbe và cộng sự (2011) ghi nhận chồng làm việc nhà nhiều hơn thì cortisol buổi tối của vợ hồi phục tốt hơn. Slatcher và cộng sự (2015), trên dữ liệu MIDUS, cho thấy cảm nhận được bạn đời thấu hiểu dự báo nhịp cortisol khỏe hơn sau 10 năm.

Với con, tác động của cha vắng có thật nhưng nhỏ. Ở Việt Nam, dữ liệu CHAMPSEA không thấy con của cha di cư có sức khỏe tâm lý kém hơn rõ rệt. Cần để ý đứa con lớn bị kéo vào vai người lớn, và vòng lặp “gác cổng”: vợ chồng bất hòa, mẹ ôm việc, cha càng ít gần con. Về triệu chứng hay gặp, một tổng quan hệ thống về yếu tố nguy cơ của đau cổ khởi phát lần đầu (Kim và cộng sự, 2018) xếp xung đột vai trò cao vào nhóm yếu tố tâm lý xã hội mạnh nhất.

Phần cơ thể ít được nhắc

Hải Thượng Lãn Ông tả bệnh của phụ nữ có “uất ức không thể bộc lộ được ẩn tình”: uất kết vào tâm, tâm không sinh huyết, huyết không nuôi tỳ. Hạ Quế Thành dẫn Tố Vấn về chuyện “có điều không thể nói ra” làm mất kinh. Trục thường gặp là Can khí uất kết, hóa hỏa, Can khắc Tỳ, lâu ngày thành Tâm Tỳ lưỡng hư. Người đã kiệt sức nhiều năm thường đã chuyển sang hư, chỉ sơ Can thì chưa đủ.

Ở góc AK, Walther viết rằng mặt cảm xúc là mặt của tam giác sức khỏe “frequently overlooked by applied kinesiologists”. Gợi ý nghĩ đến nó là khi lỗi cấu trúc hay hóa học cứ tái: xương chậu Category II kèm cơ may, cơ thon yếu, hoặc tăng tiết acid dạ dày. Stress thượng thận theo Walther là stress cộng dồn, không cho tuyến thượng thận cơ hội hồi phục, đúng với kiểu gánh hai vai không có ca nghỉ.

Trình tự làm việc gợi ý

1. Loại trừ thiếu máu, thiếu sắt, tuyến giáp, bệnh dạ dày, nguyên nhân phụ khoa.
2. Sàng lọc trầm cảm bằng PHQ-9 (có bản tiếng Việt đã thẩm định). Luôn hỏi thẳng về ý nghĩ tự hại.
3. Chăm phần thân thể trước: hàm – cổ – vai, cơ hoành và nhịp thở, thượng thận, giấc ngủ, dạ dày.
4. Đến lớp cảm xúc: người bệnh nhắm mắt nghĩ về vấn đề, thử cơ ngực lớn phần đòn (PMC), xử lý điểm phản xạ ở ụ trán. Có thể thử PMC theo từng chủ đề như vai trò làm mẹ hay việc phải một mình quyết định để tìm lớp đang quá tải. Không dùng test cơ để “chẩn đoán” hôn nhân của người bệnh.
5. Khi an toàn, mời người chồng vào một buổi tái khám, vào giờ anh đi được.

Ranh giới chuyên môn

Buồn hoặc mất hứng thú gần như mỗi ngày trên 2 tuần, mất ngủ dù có điều kiện, thấy mình vô dụng, ý nghĩ làm hại bản thân hay con: chuyển khám chuyên khoa tâm thần, có ý nghĩ tự hại thì chuyển ngay. Có dấu hiệu bạo lực hay kiểm soát thì không mời người chồng vào, ưu tiên an toàn của mẹ và con. Phần AK là lý luận và quan sát lâm sàng, chưa có RCT kiểm chứng giá trị chẩn đoán của test cơ với cảm xúc. AK là công cụ khám chức năng hỗ trợ, không thay thế chẩn đoán và điều trị chuyên khoa.

Người bệnh chưa kể thì người khám vẫn chữa được phần thân thể, và không ép người bệnh kể.

Nguồn tham khảo

• Walther DS. Applied Kinesiology Synopsis. 2nd ed. 2000. Ch.10, Ch.12.
• Mikolajczak M, Roskam I. Front Psychol. 2018;9:886.
• Mikolajczak M, Brianda ME, Avalosse H, Roskam I. Child Abuse Negl. 2018;80:134-145.
• Gordon AM và cs. Psychol Sci. 2022;33(8):1313-1327.
• Saxbe DE, Repetti RL, Graesch AP. J Fam Psychol. 2011;25(2):271-81.
• Slatcher RB, Selcuk E, Ong AD. Psychol Sci. 2015;26(7):972-82.
• Graham E, Jordan LP. J Marriage Fam. 2011;73(4):763-787.
• Stevenson MM và cs. Dev Psychol. 2014;50(4):1208-18.
• Kim R và cs. Musculoskelet Sci Pract. 2018;33:77-83.
• Hải Thượng Lãn Ông. Phụ đạo xán nhiên; Hạ Quế Thành (bản dịch tiếng Việt).
• Phi HNY và cs. East Asian Arch Psychiatry. 2023;33(2):65-70.

BS.CKI Phạm Trần Đan Tâm

Bác sĩ chuyên khoa I Y học cổ truyền. Lĩnh vực thế mạnh: sản phụ khoa, hiếm muộn, thai kỳ và sau sinh. Bác sĩ phụ trách chuyên môn Phòng khám Đông y Tâm Đức.

Về tác giả · Khóa học Applied Kinesiology